EUDR pred velikim izazovom: Hoće li mali proizvođači moći da ispune zahteve sledljivosti?

Nova studija objavljena u časopisu Environmental Research Letters ukazuje na jedan od važnih izazova u sprovođenju evropske Uredbe o proizvodima koji ne doprinose krčenju šuma (EUDR): veliki deo proizvodnje pojedinih roba povezanih sa šumskim područjima potiče sa malih poljoprivrednih gazdinstava, kojima bi ispunjavanje novih zahteva za sledljivost moglo predstavljati posebno veliki problem.

Istraživanje, koje su sproveli naučnici sa Univerziteta u Lajdenu, Stockholm Environment Institute, Univerziteta u Luvenu i Univerziteta Oksford, analiziralo je povezanost veličine poljoprivrednih gazdinstava, proizvodnje roba obuhvaćenih EUDR-om i šumskih područja. Kao mala gazdinstva u istraživanju su definisana ona čija je površina manja od dva hektara.

Mali proizvođači imaju veliku ulogu

Rezultati istraživanja pokazuju da mala gazdinstva imaju naročito veliki udeo u proizvodnji pojedinih roba koja se odvija na šumskim područjima.

Prema procenama autora, gazdinstva manja od dva hektara odgovorna su za:

- 91 odsto proizvodnje gume povezane sa šumskim područjima

- 81 odsto proizvodnje palminog ulja povezane sa šumskim područjima

- 60 odsto proizvodnje kakaa povezane sa šumskim područjima

- 53 odsto proizvodnje kafe povezane sa šumskim područjima

Važno je naglasiti da se ovi procenti ne odnose na ukupnu svetsku proizvodnju ovih proizvoda, već na deo proizvodnje koji je u analizi povezan sa šumskim područjima. Kod soje je situacija drugačija – proizvodnjom na šumskim područjima uglavnom dominiraju srednja i velika gazdinstva.

Sledljivost postaje ključni problem

EUDR od kompanija koje stavljaju određene proizvode na tržište Evropske unije ili ih iz nje izvoze zahteva da mogu da dokažu da proizvodi nisu povezani sa krčenjem ili degradacijom šuma i da su proizvedeni u skladu sa relevantnim zakonodavstvom zemlje proizvodnje.

Za to su potrebni podaci o poreklu proizvoda i lancu snabdevanja, uključujući geografske podatke o mestu proizvodnje. Upravo tu mali proizvođači mogu da se nađu u nepovoljnijem položaju.

Istraživači upozoravaju da bi visoki zahtevi u pogledu sledljivosti, prikupljanja podataka i dokazivanja usklađenosti mogli da povećaju rizik da mali proizvođači budu isključeni iz lanaca snabdevanja namenjenih tržištu Evropske unije. Autori zato naglašavaju potrebu za ulaganjem u prikupljanje podataka, sisteme sertifikacije i sigurnost prava na zemljište kako bi se malim proizvođačima omogućilo da ispune zahteve.

Nacionalna procena rizika nije uvek dovoljna

Jedan od zanimljivijih zaključaka istraživanja odnosi se na način na koji EUDR klasifikuje zemlje prema riziku.

Autori ukazuju na nesklad između nacionalnog pristupa proceni rizika i stvarne izloženosti krčenju šuma na lokalnom nivou. Kao područja u kojima bi mali proizvođači mogli biti posebno izloženi riziku od isključenja iz evropskih lanaca snabdevanja izdvajaju se Indonezija, Vijetnam, Tajland i Obala Slonovače.

Aktuelna klasifikacija Evropske komisije, međutim, nije ista za sve ove zemlje. Indonezija i Malezija su u kategoriji standardnog rizika, dok su Vijetnam i Tajland u kategoriji niskog rizika; Obala Slonovače je takođe u kategoriji standardnog rizika.

Upravo taj raskorak između nacionalne klasifikacije i lokalnih uslova proizvodnje istraživači navode kao razlog zbog kojeg bi sistem procene rizika trebalo dodatno unapređivati.

Kada EUDR počinje da se primenjuje?

Aktuelna pravila Evropske unije predviđaju da se EUDR primenjuje od 30. decembra 2026. godine za velika i srednja preduzeća, kao i za mikro i mala preduzeća koja su već obuhvaćena prethodnom Uredbom EU o drvetu i proizvodima od drveta (EUTR).

Za ostala mikro i mala preduzeća početak primene je 30. jun 2027. godine. Evropska komisija je ove rokove potvrdila i u najnovijim informacijama objavljenim u julu 2026. godine.

EUDR obuhvata proizvode povezane sa sedam osnovnih roba: govedima, kakaom, kafom, palminim uljem, gumom, sojom i drvetom, kao i određene proizvode dobijene od njih. Evropska komisija je tokom 2026. godine dodatno menjala i pojednostavljivala listu proizvoda na koje se uredba primenjuje.

Cilj je sprečiti krčenje šuma, ali ne i izbaciti male proizvođače

Istraživanje ne dovodi u pitanje cilj EUDR-a, već upozorava na moguće neželjene posledice načina na koji se pravila primenjuju.

Ako mali proizvođači ne budu imali pristup potrebnim podacima, tehničkoj podršci, sertifikaciji i sistemima za dokazivanje porekla proizvoda, postoji rizik da će deo njih izgubiti pristup evropskom tržištu – ne nužno zato što njihova proizvodnja doprinosi krčenju šuma, već zato što neće moći da ispune administrativne i tehničke zahteve.

Zbog toga autori zaključuju da će za uspešnu primenu EUDR-a biti potrebno mnogo preciznije razumevanje toga ko proizvodi robu, gde se proizvodnja odvija i koliko su pojedine grupe proizvođača sposobne da ispune zahteve sledljivosti.

U suprotnom, postoji opasnost da se teret borbe protiv krčenja šuma prebaci i na male proizvođače koji imaju najmanje mogućnosti da finansiraju složene sisteme usklađivanja sa novim pravilima.

Izvor: Drvo&Namještaj; Environmental Research Letters; IOP Publishing; Evropska komisija